حكايت سليم جواهري يكي از حكايت هايي است كه از ابعاد گوناگون قابل مطالعه است،اين حكايت كه مي توان از دل آن به رگه هايي از ادبيات مدرن دست پيدا كرد بيش از هر چيز ديگر بر عنصر تعليق(انتظار)داستاني متمركز است._

خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا):يكي از نكاتي كه همواره در ادبيات داستاني مورد توجه پديد آورندگان بوده ايجاد همين انتظار و كشاندن مخاطب به دل ماجراهاي ريز و درشت است كه امروزه هم به عنوان يك تكنيك بديع در عالم داستان نويسي مطرح است.


در داستان سليم جواهري با شخصيتي مواجهيم كه مجبور به قصه گفتن است،او در روند كار به آزموني سخت دعوت مي شود و بايد در محضر حجاج ابن يوسف قصه اي بگويد كه هم خنده دار و هم گريه دار باشد، وگرنه جان خود را از دست خواهد داد.


همان گونه كه پيداست يكي از عناصري كه در اين كار بيش از ديگر حكايت هاي هزار و يكشب به چشم مي خورد عنصر تعليق است، كار سليم جواهري از آن رو سخت تر مي شود كه نبايد صرفا راوي يك حكايت باشد بلكه بايد به تمام فنون حكايت گويي هم اشراف داشته باشد وبتواند هم بخنداند و هم بگرياند.


آن چه حكايت سليم جواهري را از حكايت هاي هزارو يكشب منفك مي كند شرط خنده دار بودن و گريه دار بودن ماجراست كه مخاطب را با جهان ذهن سليم نزديكتر مي كند واو ناخودآگاه خود را يك وجه از شخصيت سليم مي پندارد و آرزو مي كند اي كاش مي توانست به گونه اي او را در برون رفت از اين مخمصه ياري برساند.


سليم جواهري به عنوان يكي از نمادهاي قصه گويي از سفر به عنوان محملي براي پرواز خيال استفاده مي كند و ماجراهاي داستاني او اغلب در همين سفرها اتفاق مي افتند.


استفاده از عنصر سفر به دليل تعليقي ذاتي كه در خود دارد به سليم اين امكان را مي دهد كه قدمي به سوي زندگي و نجات از مرگ بردارد زيرا چهارچوب انتخابي به دليل وسعت فضا و ديگرگوني مكان اين مجال را به او مي دهد كه از تخيل بارور خود نهايت استفاده را ببرد.


قصه ها و حكايت هاي عاميانه اغلب به دليل غناي محتوايي مورد توجه قرار گرفته اند و تا كنون كمتر پژوهشگري به ساخت و ساز فني آنها توجه نشان داده اما امروزه در حلقه پژوهشگران افرادي علاوه بر وجوه ديگر به وجه ساختار و تكنيك روايت هم علاقه نشان مي دهند كه محمد جعفري قنواتي يكي از آن هاست.


يكي از استفاده هاي به جا در اين كتاب گنجاندن مقاله اي از پروفسور اولريش مارزلف است كه تا كنون چندين كتاب ارزشمند از او در ايران به چاپ رسيده ،اين شرق شناس برجسته آلماني كه آثار ارزشمندي چون طبقه بندي داستان هاي ايراني ومشدي گلين خانم را در پرونده كاري خود دارد در اين مقاله به ابعاد زيباشناسانه حكايت سليم جواهري پرداخته كه در نوع خود بي نظير است.


پروفسور مارزلف در اين مقاله به تكنيك سلسله وار و بي پايان اين حكايت اشاره كرده كه در هردو حكايت به شكل حيرت آوري ظاهر شده اند.
محمد جعفري قنواتي در اين كتاب دو روايت با دو پايان متفاوت را عرضه كرده كه هر كدام به لحاظ حفظ تسلسل ذهن خواننده بي نظيرند و پايان هردو به گونه اي نشان گر نجات سليم از مرگ است.


در يكي از حكايت ها سليم موفق مي شود كه حجاج ابن يوسف را تحت تاثير قرار دهد واز او خلعت بگيرد ودر حكايت ديگر او بعد از اتمام قصه حجاج را به قتل مي رساند.


مخاطب در حكايت اول با پاياني مواجه مي شود كه ذات هر حكايت عاميانه بر آن دلالت دارد يعني پاياني خوش پس از هزاران مشكل اما در حكايت دوم شخصيت نه تنها از چنبره خطر رهايي نمي يابد بلكه خود را با ماجراي خطرناك ديگري درگير مي سازد.


پايان شوك آور حكايت دوم كه در داستان نويسي مدرن به شدت رايج است شايد به مذاق بسياري از علاقه مندان سنتي حوزه ادبيات خوش نيايد ،همانگونه كه ممكن است افرادي ديگر آن پايان خوش و كليشه اي را نپذيرند ،از اين جاست كه اهميت كار قنواتي بيشتر خود را نشان مي دهد زيرا او در اين كار هم توانسته است مخاطب عام و هم مخاطب خاص را به خواندن دو حكايت دل انگيز دعوت كند.


حكايت سليم جواهري مانند بسياري ديگر از حكايت هاي عاميانه شاخه هاي گوناگوني دارد به گونه اي كه روايت هاي گوناگوني از آن همواره در ميان مردم اقصي نقاط كشور يافت مي شود،دامنه هاي اين حكايت حتي تا كشورهايي مانند افغانستان وتاجيكستان هم كشيده شده و روايت هايي از آن از دير باز وجود داشته كه همگي شبيه به حكايت نخست اين كتاب هستند.


يكي ديگر از محاسن اين كتاب دارا بودن مقاله ديگري از يك شرق شناس برجسته يعني مارگارت ميلز است،ميلز نيز به نوبه خود نگاهي جامع به حكايت سليم جواهري دارد.


حكايت سليم جواهري به دليل عمق اصالتش تا كنون توجه بسياري از پژو هشگران را به خود جلب كرده كه البته بخش عمده اي از آن هاغير ايراني هستند و جامعه ايران توجه به اصالت خود را مديون آن هاست.


ظاهرا قديمي ترين نسخه اي كه از اين حكايت موجود است متعلق به بيش از چهار هزار سال پيش در اروپاست كه مرحوم ذبيح الله صفا در جايي به آن اشاره كرده است ،اين در حالي است كه ريشه هاي اوليه اين حكايت در ايران به زعم پژوهشگران به دوران صفويه بر مي گردد.


نكته قابل توجهي كه در اين كتاب وجود دارد توجه قنواتي به اصل تكنيك هاي روايتي است ،او به نحو شايسته اي خرده روايت ها را با نظمي منطقي توضيح داده است،خرده روايت هايي كه چون داستانك هاي مدرن پيكره روايت مادر را مي سازند.

نظم طبيعي داستانك هاي حكايت سليم جواهري به گونه اي است كه امكان حذف هيچ كدام ازآن ها وجود ندارد وهمين امر به خودي خود پژوهش مدرن ديگري را مي طلبد.



كتاب «دو روايت از سليم جواهري»سال 1387در شمارگان1200نسخه و قيمت 4000تومان توسط انتشارات مازيار عرضه شده است.

کد مطلب : 23554