تو آن داستان را خوانده اي و از تكرار فرار مي كني و از زندگي ملال آور هم. نوشته هاي علمی و ‌تخیلی تو را مي برد جايي كه هيچ چيز شبيه هم نيست. فانتزی است. بال می‌گشایي و خودت را در جايي ديگر، پيدا مي كني، متفاوت از هميشه. اين يعني جادوي گونه «عملی، ‌تخیلی و فانتزی».\

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، مراسم پایانی سومین جایزه ادبی داستان نویسی در ژانر «عملی‌تخیلی و فانتزی» هفته گذشته در سرای دایمی اهل قلم برگزار شد. همچنین گزارش‌ها از بازار نشر نشان می‌دهد که این ژانر مخاطبان زیادی در میان کتاب‌خوان‌های ایرانی از همه سنین یافته است. گزارش حاضر نگاهی دارد به این ژانر ادبی و حضور آن در ایران.


فانتزی و فقط فانتزی
با یک داستان علمی، ‌تخیلی و‌ فانتزی، خواننده از مرزهای تکرار و زندگی روزمره فرار می‌کند. بال می‌گشاید و خود را در جهانی پیدا می‌کند که همه چیزش متفاوت است.

یک روز تکراری را تجربه کرده‌ای. همه‌چیز مانند دیروز است. صبح از خواب بلند شدی. به همانجا رفتی که همیشه می‌روی. از همان خیابان‌ها عبور کردی که همیشه می‌گذشتی. همان آدم‌هایی را دیدی که هر روز می‌بینی.

به اطرافت که نگاه می‌کنی، هیچ چیز عوض نشده. احساس می‌کنی در یک چرخه تکرار قرار گرفته‌ای؛ دنیایی کاملا معمولی. تلویزیون مثل همیشه از جنگ عراق می‌گوید. روزنامه‌ها از قیمت نفت نوشته‌اند و حتی دوستانت همان چیز‌هایی را تعریف می‌کنند که تاکنون بارها شنیده‌ای؛ حتی مجبوری غذایی بخوری که بارها در عمرت مزه‌اش را تجربه کرده‌ای. آرزو می‌کنی چشمانت را می‌بستی و به جهان دیگری پرتاب می‌شدی؛ جایی که همه‌چیز متفاوت است.

شاید همین نیاز باعث شده تا گونه‌ای در ادبیات به نام ژانر «علمی‌تخیلی» و «فانتزی» پدید بیاید. آدم‌ها آرزوی خود را در میان صفحات کاغذ یافته‌اند. در داستانی که قبل از خواب می‌خوانی، دیگر چیزی تکراری نیست. به دنیایی خارق‌العاده سفر کرده‌ای. دنیایی که هیچ از آن نمی‌دانی و باید همه چیزش را از نو کشف کنی.

حال این داستان‌های افسانه‌ای که زندگی روزمره را می‌شکند و انسان را به مرز رویا و ناباوری می‌برد چگونه به‌وجود آمده‌اند؟ سابقه آنها چیست؟ آدم ها در چه سنی از آنها استقبال می‌کنند و خلق این نوع کتاب‌ها در میان نویسندگان ایرانی چگونه است؟ 

«فانتزی» و«علمي‌،تخیلی» چيست؟
«فانتزی» گونه‌ای در ادبیات است که عناصر غیر‌واقعی و خیالی در آن به عنوان درون‌مایه اصلی داستان استفاده می‌شود. گویی که این موجودات، قوانین و ساختار‌های خیالی، واقعیت دارند و اساس داستان با این پیش فرض، شکل می‌گیرد.

«علمی‌تخیلی» نیز سبکی در ادبیات است که در آن به بررسی تاثیر نظرات علمی و پیشرفت علم و فناوری، طرح نظریه‌های علمی ثابت‌نشده و پیش‌بینی‌هایی از آینده فناوری در قالب داستان پرداخته می‌شود.

از مدیا کاشیگر، مترجم و نویسنده که اتفاقا چند داستان در سبک «علمی‌تخیلی» نوشته است، این سئوال را پرسیدم. پاسخ این بود: «ادبیات فانتزی با قوائد و قانون‌ها کاری ندارد. نویسنده در این سبک نه تنها باید داستان خلق کند، بلکه باید قانون‌های حاکم در دنیای داستانی خود را نیز بیافریند و فضای دیگرگونه‌ای ایجاد کند. در واقع او دو چیز خلق می‌کند؛ اول قانون‌هایی ماورای زمینی و سپس ماجرایی داستانی.» 

سرچشمه فانتزی‌نویسی از كجاست؟
اینکه داستان‌های تخیلی، حماسی و اسطوره‌ای دقیقا از کی آغاز شد مشخص نیست. همواره داستان‌های جن و پری در میان آدمیان رواج داشته است. منتقدان آثار افرادی چون هومر و فردوسی و افسانه‌هایی چون گیل‌گمش، مهابهاراتا، هزار و یک شب و شاه آرتور را اولین نمونه‌های مکتوب ادبیات فانتزی می‌دانند.

همچنین عده‌ای افلاطون (فیلسوف یونانی) را برای داستان «آتلانتیس» اولین نویسنده داستان‌های علمي و تخیلی بر‌می‌شمارند. اما در ادبیات مدرن تقریبا مشخص است که این گونه ادبی چگونه آغاز شد.

رضا علیزاده، مترجم برخی از آثار فانتزی چون «ارباب حلقه‌ها» در این باره می‌گوید: «ادبیات فانتزی مدرن تا دو قرن سابقه دارد. نویسنده‌ای اسکاتلندی به نام جورج مک‌دونالد با رمان‌هایی چون «فانتاستس» و نویسنده‌ای به نام ویلیام موریس آغازگران این سبک هستند.  این ژانر در اواخر قرن ۱۹ میلادی به سبکی پرطرفدار تبدیل شد و بزرگانی چون تالکین و رایدر هاگارد در این ژانر شناخته شدند.»

آیا ادبیات فانتزی و علمی‌تخیلی برای سن خاصی است‌؟
شاید شما هم دیده باشید افرادی را که فکر می‌کنند داستان‌های علمی‌تخیلی و یا فانتزی فقط برای کودکان است. جالب است بدانید آغازگران این سبک ادبی در دنیای مدرن، به هیچ عنوان برای کودکان نمی‌نوشتند.

بعد از پیدایش این نوع ادبی، برخی هم به فکر افتادند که از این سبک برای خلق آثاری ویژه نوجوانان استفاده کنند.

نکته جالب توجهی هم در ادبیات فانتزی وجود دارد. آثار ژول ورن (نویسنده فرانسوی) که امروزه آثاری محبوب نوجوانان است، در روزگار خود بسیار جدی تلقی می‌شده است و مجموعه‌هایی چون «هری پاتر» که اختصاصا برای کودکان نوشته شده، محبوب جمع عظیمی از بزرگسالان است.

«می‌توان از این ژانر هم برای خلق آثار مربوط به کودکان استفاده کرد و هم برای نگارش آثار مربوط به بزرگسال. اما ویژگی این‌گونه آثار این است که به هر حال هر دو گروه از آنها استقبال می‌کنند. آن دسته از آثاری که برای کودکان است مورد توجه بزرگسالان نیز قرار می‌گیرد. شاید چون آنها را به یاد روزگار نوجوانی خود می‌اندازد و همین‌طور می‌بینیم آثاری چون «ارباب حلقه‌ها» که اثری فاخر و قوی است، مخاطبان زیادی در بین نوجوانان دارد.»

این‌ها جملات ویدا اسلامیه، مترجم مجموعه «هری پاتر» است، وقتی از او در مورد گروه سنی مخاطبان ادبیات فانتزی سئوال پرسیدم.

نویسندگان ایرانی در این زمینه چه کرده‌اند؟
پیشینه داستان فانتزی مدرن در ایران را با محمد محمد‌علی در میان گذاشتم. او که از نویسندگان نسل پیشین ایران است، این ژانر را در ایران ناشناخته می‌داند و به باور او اثر مطرحی در این گونه ادبیات وجود ندارد.

او می‌گوید: «شاید بتوان برخی از آثار صادق هدایت را فانتزی دانست. اما نویسندگان ما در ۵۰-۶۰ سال گذشته، بیشتر به مسائل روزمره فکر کرده‌ و یا سیاست‌زده و حزبی عمل کرده‌اند. فقط در زمینه کودک و نوجوان موفق عمل کرده‌ایم و آثار فانتزی دندان‌گیری برای بزرگسالان نداریم.» 

آیا محمدعلی اشتباه می‌کند؟
با اینکه محمد‌علی از عدم وجود ادبیات فانتزی در میان نویسندگان ایرانی سخن می‌گوید، اما سه سال است که در ایران مسابقه‌ای به نام «مسابقه ادبیات فانتزی و علمی‌تخیلی» برگزار می‌شود. 

هفته گذشته مراسم پایانی سومین دوره از این جایزه ادبی در سرای دایمی اهل قلم برگزار شد. در این مراسم کتاب «بهشت گم‌شده» اثر محمد حاج‌زمان به عنوان اثر برگزیده در بخش داستان كوتاه علمی‌تخیلی و فانتزی معرفی شد و تندیس این مسابقه را از مدیا كاشیگر (مترجم و یکی از داوران مسابقه) دریافت كرد، جایزه برترین ناشر در حوزه کتاب‌های علمی‌-تخیلی به نشر کتاب پنجره تعلق گرفت که داوران این مسابقه ادبی با اهدای لوح یادبودی از مدیر این انتشارات تقدیر کردند.

در بخش ترجمه نیز مترجمی به نام فرزاد فربد به دلیل آنچه «انجام ترجمه‌هایی متنوع در حوزه‌ ادبیات داستانی علمی‌تخیلی و فانتزی» خوانده شد، لوح تقدیر را از دستان پیمان اسماعیلی، برگزیده دوره پیش این مسابقه، دریافت كرد. فرهاد آذرنوا هم به عنوان فرد تاثیرگذار بر جامعه‌ علمی‌تخیلی و فانتزی مورد تقدیر قرار گرفت و تندیس خود را از كاشیگر گرفت.

همچنین در این مراسم نشریه «اطلاعات علمی» نیز كه به گفته برگزار کنندگان این جایزه ادبی پرسابقه‌‌ترین نشریات كشور در حوزه ادبیات علمی‌تخیلی است و در دو دهه گذشته (در كنار چند نشریه دیگر كه اكثر آنها چون «مرزهای بیكران فضا» مدت‌هاست كه دیگر منتشر نمی‌شوند) به انتشار داستان‌های این ژانر پرداخته است، به عنوان برترین مروج در قید حیات ادبیات علمی‌تخیلی و فانتزی‌ معرفی شد.

در سومین دوره مسابقه داستان‌نویسی علمی‌تخیلی و فانتزی، ۷۰۰ داستان كوتاه علمی-تخیلی و فانتزی شركت داشتند. از این بین، پانزده اثر پس از داوری مرحله‌ اول توسط داوران مهدی بنواری، محسن صادقی و آرمان سلاح‌ورزی، به مرحله‌ نهایی راه‌یافتند و در این مرحله از سوی مدیا كاشیگر، امید روحانی و میترا الیاتی داوری شدند.

فانتزی نویسی برای نویسندگان ما مفید است
حالا این سوال پیش می‌آید که این همه شور و حال ادبیات فانتزی در نهایت چه عاید ادبیات ما می‌کند. چیزی شبیه همین سوال را از نویسنده‌ای پرسیدیم که مویی در ادبیات سپید کرده. فیروز زنوزی جلالی سخت موافق گسترش این ژانر ادبی است. هرچند خودش در این زمینه چیزی به دست چاپ نسپرده، اما می‌گوید: گزاف نیست اگر بگويیم ادبیات ما تشنه داستان‌های علمی‌‌تخیلی است. قلم زدن در این ژانر ادبی و خلق آثار قابل اعتنا در این حوزه، نیازمند تحقیق و پژوهش است و از این رو ادبیات ما تشنه آن است. 

زنوزی‌جلالی بر این باور است که این ژانر ادبی اگر خوب پرداخته شود یکی از معضلات ادبیات ما یعنی عدم تحقیق و پژوهش را رفع خواهد کرد. چنانچه می‌گوید: عدم تحقیق و نوشتن براساس دانسته‌های عمومی و اتفاقات روزمره به معضلی برای ادبیات معاصر فارسی تبدیل شده است. دل مشغولی نویسندگانمان تکراری است. همه از یک چیز می‌نویسیم. ترجیح می‌دهیم بدون تامل، تلاش و صرف وقت، رمان، داستان و یا محصول ادبی خود را روی کاغذ پیاده کنیم، گو اینکه تحقیق و تفحص زمان می‌برد و حوصله طلب می‌کند. این همان چیزی است که برای جولان دادن در ژانرهای «علمی‌تخیلی» و «فانتزی» لازم و ضروری است. بدین جهت است که روی آوردن به این گونه ادبی دردی کهن را درمان می‌کند و آن بی‌علاقگی نویسنده به صرف زمان و انرژی برای تحقیق است.

کد مطلب : 24758