«دانشنامه شعر» به عنوان اولين دانشنامه با اين موضوع به همت "سيد‌حسن امين" تأليف و به تازگي از سوی نشر دايرةالمعارف ايران منتشر شده ‌است. در این کتاب برای اولین بار به طور جامع و تحلیلی، علل و عوامل شعرگرایی و حتي شعرزدگی ملت ایران مشخص شده‌ است./

به گزارش خبرگزاري كتاب ايران(ايبنا)، «دانشنامه شعر» كه به‌تا‌زگي به همت دكتر سيد‌حسن امين منتشر شده به عنوان یک کتاب پایه یا مرجع به شناسایی و بررسی چیستی شعر و شاعری به عنوان یکی از هنرهای هفت‌گانه می‌پردازد. سپس متافیزیک شعر و شعور و مشترکات شناخت عارفانه را در سلسله طولی و عرضی انواع شناخت بشری بررسی می‌کند. 

اين اثر کارکرد شعر در جامعه، جامعه‌شناسی شعر، ادوار شعر فارسی، طبقات شاعران و آن‌گاه قالب‌ها، انواع سبک و اصطلاحات شعر فارسی را به اجمال بررسی می‌کند. در واقع این دانشنامه از کلیات و مبانی عام فلسفی آغاز می‌شود و به بررسی مسائل ادبی جزئی‌تر می‌پردازد.

سید‌حسن امین هدف از تألیف این دانشنامه را کمک به درک و فهم بهتر و بیشتر مبانی و مبادی شعر از جهت شناخت فلسفی، روانی، روانشناختی و جامعه‌شناسی هنر در طول و عرض تاریخ بشر و فرهنگ‌های مختلف عنوان می‌کند.

وی در این‌باره اظهار داشت: قدم اول این دانشنامه برای فهم بنیادی‌ترین مسائل مرتبط با شعر است، و این‌که اولا شعر چیست و ثانیا چگونه افرادی شاعر هستند و سود و زیان شعر برای جامعه و ربط آن با زندگی فردی و جمعی چیست. بهترین راه این امر آن است که ما ببینیم فرهنگ‌های مختلف جهان چه رویکردی از قدیم‌الایام نسبت به شعر داشته‌اند، آیا شعر یک امر خصوصی است یا عمومی، آیا شعر باید نسبت به جامعه متعهد، مسوول و موظف باشد یا این‌که با جریان سیال ذهن و آزادی مطلق و هنر برای هنر، هر چه شاعر دوست دارد آزادانه به زبان بیاورد. 

امین با اشاره به جایگاه شعر در ایران یادآور شد: هنر اصلی و ملی ایران «شعر» است؛ اما این‌که چه دلایل، علل و عواملی موجب شده تا شعر در ایران هنر اول باشد، هنوز نمی‌دانیم. در این کتاب برای اولین بار به طور جامع و تحلیلی علل و عوامل شعرگرایی و حتي شعرزدگی ملت ایران مشخص شده‌ است.

وی در توضیح بیشتر این مطلب افزود: این امر ریشه تاریخی، فرهنگی، اقلیمی دارد و دلایل جامعه‌شناختی و روانشناختی عمومی نیز می‌تواند داشته‌ باشد. به این معنا که ضمیر آگاه جمعی ملت ایران در پی حوادث سختی مثل هجوم اسکندر و حمله مغول و تیمور و ازبک و...و نيز در نتیجه نبود امنیت کافی و فرصت مشارکت جدی و آزاد در مسائل مبتلابه جامعه، بیشتر درون‌گرا شده بود و به جای این‌که از طریق نثر و زبان شفاف، مشکلات جمعی و فردی خود را به زبان آورد، اغلب سعی کرده به طریق استعاره، کنایه و غیرمستقیم مشکلات جامعه را بیان کند. چنین ملتی گرایش بیشتری به شعر و شاعری می‌یابد.

اين شاعر در ادامه درباره وضعیت شعر کنونی و جایگاهش نسبت به گذشته اظهار داشت: از زمان حافظ تا امروز شاعری که قابل ارائه در سطح جهان باشد، نداشته‌ایم. این بی‌احترامی به شاعران بعد از حافظ نیست؛ چرا ‌که ما عالم و فیلسوفی هم مثل ابن‌سینا و معادل ملاصدرا در قرون اخیر نداشته‌ایم. در علوم طبیعی هم هیچ‌گاه برنده جایزه نوبلی در هیچ زمینه‌ای نبوده‌ایم. پس همین‌ طور که در این زمینه‌ها موفقیتی نداشته‌ایم، در شعر هم در سطح جهانی موفق نیستیم. 

وي افزود: در عین حال از نظر این‌که ذائقه ادبی و شم هنری امری  پیوسته در حال تغییر و تبدیل است، ممکن است آیندگان از بین شاعران معاصر ما شعر کسی را چنان بزرگ بدانند که آن شاعر در چشم آیندگان یکی از شاعران بزرگ ایران و شاید جهان تلقی شود. 

امین افزود: به نظر من شعر زمانه ما در آن سطح نيست كه ارزش كافي براي اثبات برتري‌اش بر شعر ملت‌هاي ديگر داشته باشد؛ اما چون احتمال مي‌دهم كه اولا من اشتباه كرده ‌باشم و ثانيا قضاوت و داوري آيندگان بر اساس اصول و معيارهايي برتر و بهتر از معيارهايي كه من مي‌شناسم باشد، اين احتمال را مي‌پذيرم كه آيندگان ممكن است ويژگي‌هايي در شعر كنوني ما استنباط و استخراج كنند كه من از آنها غافل هستم. شاهد اين مطلب اين است كه در زماني كه حافظ زندگي مي‌كرد، در سطح ايران به عنوان برترين شاعر زنده زمان خود شناخته نشده‌ بود. مرور زمان و از بين رفتن حجاب معاصرت و مصاحبت موجب شد كه در شعر حافظ مزايايي به چشم ملت ايران بخورد كه او را لسان‌الغيب خود قرار دهد و با ديوان او فال بگيرد.

وي با تأكيد بر اين‌كه با گذشت زمان بعضي از اشارات ويژه حافظ در شعرش به مسائل و حوادث جزئي و تاريخي و جغرافيايي آن مختصات خود را از دست داد و در ذهن مخاطب به صورت گسترده‌تر و جهان‌شمول‌تر تفسير و تاويل شد، تصريح كرد: از اين نظر ذهن شنونده و مخاطب در آينده ممكن است براي شعر امروز ايران تفسير و تأويلي ايجاد و خلق كند كه شاعر امروز احيانا خود هم آگاهي مستقيم از آن تفسير نداشته ‌باشد و شواهد اين امر هم در تاريخ و هم در زمانه حاضر قابل ارائه است. 

نویسنده «دانشنامه شعر» يكي از عمده‌ترين دلايل افول شعر را در ايران، افول علم و ادب به طور عام دانست و افزود: در ايران از زمان صفويه به بعد در حالي‌كه اروپا و بعد امريكاي شمالي پيوسته براي رشد و ترقي از جهت صنعت، فرهنگ و اقتصاد پيش رفتند، ما دوران افول را پيموديم. در دوران صفويه ما از اروپا كمتر نبوديم و عثماني كه از نظر نظامي و اقتصادي در سطح ما بود توانسته بود تا دروازه‌هاي وين در اتريش پيش رود و آن‌جا را فتح كند. در آن زمان ما فيلسوفاني مثل ملاصدرا را كه صاحب نظريه‌ها و مكتب خاصي بودند، داشتيم. اما از صفويه به بعد آنها رشد كردند و رشد ما بسيار ناچيز بود.

اين محقق، خيام را اولين شاعر ايراني خواند كه جهاني شد و افزود: رباعيات خيام يا خيام‌وار، حاوی يك طرز تفكر و سبك زندگي است كه اين براي جهانيان قابل ارائه و عرضه ‌است. پس اگر امروز بخواهيم شاعري در سطح جهاني داشته‌ باشيم بايد آن شاعر علاوه بر اينكه مسلط به بيان شاعرانه، الفاظ زيبا و تصاوير زيبا باشد، مفاهيم مقبول و جهان‌پسندي هم در انديشه و مضمون شعرش داشته‌ باشد. 

امين يكي از مباحث مهمي را كه در اين دانشنامه از آن صحبت شده، بررسي كاركرد شعر در جامعه خواند و در اين‌باره گفت: در اين دانشنامه اين موضوع بررسي شده كه آيا شعر در برابر جامعه مسئوليت و تعهدي دارد و بايد براي منافع جامعه سروده شود و يا هر چيزي كه به ذهن و زبان شاعر مي‌آيد بدون هيچ‌گونه ملاحظه اي قابل بيان، نقل و انتشار است كه در اين زمينه مباحث مختلف فلسفي، اخلاقي، حقوقي، ادبي و جمال‌شناختي مطرح مي‌شود.

اين محقق با اشاره به خاستگاه فلسفي شعر اظهار داشت: افلاطون شاعران را به آرمان‌شهر خود راه نمي‌داد و معتقد بود ما احتياج به فيلسوف، نظامي، صنعتگر و شهروند ملتزم و متعهد داريم. شعرا كارشان نقد، هجو و هزل و شادخواري و عشرت‌طلبي است و بنابراين ما شاعران را از مدينه فاضله افلاطوني به بيرون تبعيد خواهيم كرد. عموم فلاسفه هم به برهان و استدلال عقلي اهميت مي‌دهند و به شعر كه از مقوله تخيل و خيال‌انگيزي است و واقعيت خارجي ندارد، كم اعتنا هستند.

سرپرست علمي دايرةالمعارف ايران‌شناسي افزود: بعضي از اديان جهان هم فقط به شعر تا اندازه‌اي فرصت مي‌دهند كه در مراسم نيايش و ستايش قديسين و مقدسات ساخته و خوانده شود. قرآن مجيد هم شان پيامبر اكرم(ص) را اجل از شاعري ذكر كرده و پيروان شاعران را جمعي گمراه قلمداد فرموده‌ است. الا شاعران متعهد به ديانت و مومنين را كه كارهاي شايسته انجام مي‌دهند. اما در برابر، بسياري از فيلسوفان و نظريه‌پردازان اروپا مثل گوته،نيچه و ... قائل به اصل هنر براي هنر هستند و مي‌گويند اگر چيزي زيبا بود شاعر نبايد به اين اعتنا كند كه به باورهاي عامه مردم بي‌حرمتي شده يا سياست‌هاي رسمي حاكميت‌هاي وقت تخطئه شده‌اند. 

وي تاكيد كرد: البته نظريه اخير مربوط به اصل هنر براي هنر، در جامعه‌اي كه امنيت، رفاه و جمعيت خاطر وجود داشته‌ باشد، قابل طرح است. در جامعه‌اي كه از جنگ، نزاع، فقر و عدم امنيت رنج ببرد معلوم است كه فرصتي براي هنر محض هنر پيدا نخواهد شد و چنان جامعه‌اي است كه شاعر در آن به ذكر مصائب خود و هم عصرانش مي‌پردازد. 

امين به عنوان مولف، ويراستار و مترجم بيش از 40 عنوان كتاب و بيش از 200 مقاله به فارسي و انگليسي، جلد اول دانشنامه شعر ايران را تاليف و گردآوري كرده‌است. 

جلد اول این دانشنامه سه‌جلدی به كليات شعر مي‌پردازد و براي هر كشوري قابل استفاده و ارائه ‌است؛ اما جلد دوم و سوم آن در رابطه با شعر ايران است. جلد دوم مربوط به ادوار شعر فارسي و اصطلاحات شعري، و جلد سوم شامل شعر معاصر و ارايه شرح حال و نمونه آثار 250 شاعر ايراني از مشروطيت تا امروز است.

کد مطلب : 24775