سيدغلامرضا تهامي، فرزند آيت‌الله تهامي در سال 1310 در شهر بيرجند ديده به جهان گشود. وي در سال 1331 وارد دانشكده حقوق دانشگاه تهران شد و تحصيلات خود را تا مقطع دكترا ادامه داد. دكتر سيدغلامرضا تهامي در اوايل دهه 1330 همكاري خود را با «مجله ايران ما» آغاز كرد.

وي تا اوايل دهه 40، ويرايش بيش از 20 عنوان از كتابهاي «بنگاه ترجمه و نشر كتاب» را برعهده داشت. از جمله برخي ترجمه‌هاي بديع‌الزمان فروزانفر. «فرهنگ اعلام تاريخ اسلام» دكتر تهامي در دو مجلد با 28 هزار مدخل و بيش از شش هزار صفحه از سوي شركت سهامي انتشار، در اسفند 1385 منتشر شده است.
دكتر تهامي، پس از بازنشستگي از مشاغل رسمي، در سال 1365، دوباره به ترجمه، تحقيق و ويراستاري -‌كه از علايق اوست-‌ روي آورد. وي بيش از 100 عنوان كتاب را ويراستاري كرده كه 30 عنوان آن از كتاب‌هاي «مركز نشر ميراث مكتوب» را شامل مي‌شود. 

آثار دكتر غلامرضا تهامي
ترجمه:
1- نگارگري اسلامي
2- مسايل هنر و زيبايي‌شناسي
3- سياست و ديانت در اسراييل
4- چين و هنرهاي اسلامي
5- بحران فرهنگ اسلامي
6- باروي قفقاز، دو قرن مبارزه مسلمانان قفقاز 
***
«فرهنگ اعلام تاريخ اسلام» تاليف غلامرضا تهامي-‌ تهران: شركت سهامي انتشار، 1385. (2 جلد)، 2167 صفحه. 
***
درپي برگزيده شدن كتاب «فرهنگ اعلام تاريخ اسلام» به عنوان كتاب سال جمهوري اسلامي در سال 1386، گفت‌وگويي با غلامرضا تهامي انجام داده‌ايم كه مي‌خوانيد.

-‌فرهنگ اعلام تاريخ اسلام درباره چه موضوعي بحث مي‌كند؟
اعلام در لغت به معني علم‌هاست و در زبان عربي به معني اسلامي خاص است، در فارسي ما اسامي خاص داريم مثل اسم كوه‌ها، شهرها و... در زبان عربي و در اصطلاح نويسندگي آنچه درباره اشخاص و اماكن خاص استرا علم مي‌گويند. در پايان بسياري از كتاب‌هاي غالبا مذهبي، اعلام اشخاص يا اعلام اماكن آمده است. در اين كتاب هم موضوع همين است. البته فرهنگ به معناي شخصيت‌هاست مثل «فرهنگ مصاحب»، كلمه قاموس را هم به جاي فرهنگ به كار مي‌برند يا كلمه معجم. اما در زبان فارسي به آن «فرهنگ» گفته مي‌شود و فرهنگ اعلام يعني كتابي كه اسامي خاص يك دوره يا كشور يا يك گروه كه معمولا بر حسب حروف الفبا مرتب شده در آن تنظيم مي‌شود.
-‌ كتاب شما مربوط به همه دوره تاريخ اسلام است؟
بله،‌ تنها كتابي است كه تمام تاريخ اسلام، حتي حدود يك قرن قبل از اسلام را دربر مي‌گيرد. زيرا شناخت اسلام و شخص پيامبر بدون آگاهي از بزرگان آن عصر و اقوام و قبايل ميسر نيست. در سال دوم هجري زماني كه در مدينه جنگ بدر صورت گرفت، بعضي از مشركان كه كشته شدند 60 سال عمر داشتند. بنابراين در تاريخ اسلام اسامي اعلام پيش از آن هم مهم است، در اين كتاب به طور استثنا اسامي پيامبران هم كه در قرآن كريم از آن‌ها ياد شده، آمده است زيرا آن‌ها هم به يك معني جزء تاريخ اسلامند، آيه قرآن از پيامبراني نام مي‌برد كه خود را مسلمان خوانده‌اند.
-‌ شما در اين كتاب از اشخاصي نام برده‌ايد كه به ظاهر ربطي به اسلام ندارند و حتي مثل مشركان در جنگ‌هاي اوليه اسلام هم با موضوع پيوند نمي‌خورند مثل چنگيز و هولا كوخان چرا؟
كلمه تاريخ به اين معني اضافه شده تا تمام كساني را كه حتي ارتباط كوچكي هم با تاريخ اسلام دارند، در اين فرهنگ‌نامه گنجانده شوند. چنگيز -‌هولاكوخان و 2 شخص ديگر از ايلخانان ايران و تعداد زيادي از علماي مسيحي و يهودي در زمينه‌هاي علوم اسلامي با مسلمانان همكاري داشته‌اند يا اهل «ذمه» بوده‌اند و در داخل سرزمين‌هاي اسلامي زندگي مي‌كرده‌اند كه غالبا مسيحي و يهودي و زرتشتي بوده و از تمام مزاياي حمايتي و امنيتي دولت اسلامي بهره مي‌برده‌اند. حدود 600 فرقه و گروه، اعم از قبيله و خاندان‌هاي حكومتي يا فرقه‌هاي فقهي، مثل حنفي و مالكي و... و يا فرقه‌هاي مذهبي در اصول عقايد كه با ما اختلاف داشتند و صوفيه و عمده گروه‌هايي كه به عنوان يك شخص يا يك گروه -‌كه با عقيده خاصي در اسلام و تاريخ اسلام حضور داشتند-‌ آمده است مثل گروه خوارج كه بر تاريخ اسلام تاثير عظيمي گذاشتند.
-‌ انگيزه شما براي گردآوري اين فرهنگ نامه و كار بر روي اعلام تاريخ اسلام چه بود؟
كتاب‌هايي كه ما در اين زمينه يعني در فرهنگ عمومي به غير از لغت‌نامه (فرهنگ معين و دهخدا) داريم در بخش لغات و بخش اعلام از يكديگر جدا هستند. كشورها و شهرها رجال داخلي و خارجي. لزوم اين كه اين فرهنگ به زبان فارسي داشته باشيم وجود داشت. «فرهنگ مصاحب» حدود 2000 و «معين» 5000 نام دارد كه همراه با بعضي از مساهل و اغلاط چاپي است. اما در اين فرهنگ‌نامه 28500 اسم است كه تقريبا 6 برابر فرهنگ و لغت نامه‌هاي ديگر است. البته به زبان فارسي «ريحانه الادب» از مرحوم «مدرس تبريزي» داريم كه يكي از منابع اصلي من بود. اما توجه اين فرهنگ نامه فقط به علما و به شعرا و سلاطين بوده و به حكومت‌هاي آفريقايي و اندسي توجه نكرده. با اين كه حجم كتاب من با ايشان برابر است اما به 5000 مورد پرداخته است و علت حجم زياد آن اين است كه درباره هر شخص توضيحات اضافي داده است كه البته از لحاظ ارزشي بالاست و بالاخره برايم سخت بود كه كشورم جمهوري اسلامي باشد ولي تاريخ و زندگي تمام شخصيت‌هاي دنياي اسلام را نداشته باشد.
-‌ ويژگي‌هاي اين كتاب به جز تعداد زياد اعلامي كه به آن پرداخته‌ايد چيست؟
يكي از ويژگي‌هاي آن اين است كه محققان بدانند غير از اين كتاب به كجا مراجعه كنند و به همين دليل تمام منابع را با جلد و شماره صفحه در ذيل هر عنوان نوشتم. «معجم المولفين» فرهنگ نويسندگان به عربي است مثلا ابن‌سينا را در 10 سطر نوشته ولي 200 سطر درباره منابع توضيح دارد كه اين براي محقق روشنگر است. من در كتاب خودم به مقاله‌هاي انگليسي، لاتيني، فرانسه و عربي كه درباره شخصيت‌هاي علمي مثل فارابي و... نوشته شده هم اشاره كرده‌ام كه بهترين مرجع است. بنابراين به زبان فارسي فرهنگي كه تمام اسامي اشخاص آن به شيوء جديد مثل «فرهنگ مصاحب» و «معين» باشد نداشتيم و حتي در «ريحانه الادب» هم بخش «ابن و دال» كه حروف آن نهجي است و در جلد 7 و 8 آمده رعايت اصول امروزي نشده است. ديگر اين كه اين كتاب جامع همه اعلام است از موريتاني گرفته تا اندونزي و حتي قسمت‌هايي از دنياي اسلام كه امروز اثري از اسلام در آن نيست مثل اندلس و برخي از نقاط اروپاي شرقي مثل شبه جزيره بالكان كه يك دوره مولفان اسلامي و دانش پرور را داشته‌اند و اندلس يكي از مظاهر تمدن اسلامي بود و واسطه مهم انتقال كشفيات و تحقيقات علماي مسلمان به دانشمندان اروپايي اما امروز يك كشور مسيحي است.
-‌ تفاوت فرهنگ نامه كه شما نگاشته‌ايد با دايره‌المعارف‌هاي ديگر مثل دايره‌المعارف تشيع و... چيست؟
دايره المعارف‌ها معمولا در تعداد سطرها اصولي دارند. نام شخصيت‌ها و محل ولادت و تاريخ زندگي اهميت دارد و مجموعه اطلاعات مربوط به شخصيت‌ها و اماكن است منتها بر حسب تفاوت‌هاي خاص اشخاص يا كشور خاص يا مذهب خاص. دايره‌المعارف‌ها دايره وسيع‌تري را در بر مي گيرند و از كل جهان مي‌نويسند.
-‌ فرهنگ‌نامه‌ها در كشور ما با ساير كشورها تفاوتي دارند يا يك روند را طي مي‌كنند؟
در كشورهاي اروپايي كتاب خواني و خريد آن رواج بسياري دارد. البته با قيمت بالا. اما با اين حال هر 5 سال يك بار فرهنگ‌نامه‌ها تجديد چاپ مي‌شود. اطلاعات جديد اضافه و قديمي‌ها حذف مي‌شود. در ايران اين كار انجام نمي‌شود. فرهنگ معين بعد از 45 سال هنوز به صوت روز اول چاپ مي‌شود.
-‌ كتابتان را بعد از چاپ آسيب‌شناسي كرده‌ايد؟
غلط‌گيري‌ها در چاپ دوم انجام شد. در چاپ اول نتوانستيم اين كار را انجام دهيم زيرا انتشارش موكول به سال 86 مي‌شد. بنابراين فهرست اغلاط چاپي را به تعداد لزوم در اختيار وزارت ارشاد يا خريدار قرار مي‌دهيم.
-‌ مخاطبان شما چه كساني‌اند؟
مخاطبان خارجي و داخلي و محققين. در اصل براي هر كسي كه بخواهد نسبت به اشخاص شناختي داشته باشد. اما براي محققين منابع ذكر شده كه آن‌ها بيشترين از سايران مي‌توانند استفاده كنند. زنجيرهايي از اطلاعات در دست آن‌ها قرار مي‌گيرد.
-‌ غير از رشته تخصصي خودتان چه موضوعات ديگري را مطالعه مي‌كنيد؟
از زمان دانشجويي‌ام در زمينه تحقيقات تاريخ اسلام و ادبيات عرب مطالعه كرده‌ام. كتاب شعر و شعرا را دوست دارم. حافظ را يك جوان 14 ساله مي‌خواند و يك برداشت دارد و يك پيرمرد هم مي‌خواند برداشت خودش را. هر دو استفاده مي‌كنند.
-‌ چند ساعت در روز مطالعه مي‌كنيد؟
روزي 8 تا 10 ساعت.
-‌ از ابتدا كار چاپ اين فرهنگ‌نامه چقدر طول كشيده است؟
از مقدمات كتاب كه شروع كردم 5 سال طول كشيد تا تكميل شود و يك سال هم نظر وزير ارشاد كه اعتقاد به تفصيل درباره علما داشتند به اين دوره اضافه شد؛ بنابراين 6 سال طول كشيد.

کد مطلب : 16557